Civil Consciousness - Վերլուծական
  • :
  • :


Գտե՛ք մեզ
Վերլուծական
Ծոցի Արաբական Երկրներ...
Քաղաքական մշակույթի բ...
Անվտանգություն, թե՞ պ...
«Մեր պատասխանը Չեմբեռ...
Գաղափարական սնանկությ...
«Քաղաքական, թե՞ քաղաք...
Ֆիսկի Համալսարանի ուս...
Քաղաքացիական խաղաղ ան...
Ծոցի Արաբական Երկրների Համագործակցության Խորհուրդը ԱՄՆ-ի Հետաքրքրության Շրջանակներում»...



20–
րդ դ. վերջին քառորդին Պարսից Ծոցի տարածաշրջանը քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական հարաբերություններում աշխարհի ամենալարված տարածաշրջաններից էր: Մասնավորապես Ծոցի արաբական միապետությունները' ՍԱ, ԱՄԷ, Քուվեյթը, Կատարը, Բահրեյնն ու Օմանը, վերջին տասնամյակներում հայտնվել էին համաշխարհային տնտեսության և քաղաքականության կենտրոնում: Այս միապետություններում տեղի էին ունենում մեծամասշտաբ գլոբալիզացման, տնտեսական կապերի ազգայնացման, միջազգային հարաբերություններում նոր չափանիշների առաջացման գործընթացներ:

Սեղմ ժամանակահատվածում արաբական այս վեց միապետությունները դարձան համաշխարհային տնտեսության մեջ ակտիվ տարրեր, արևմտյան տերությունների ֆինանսական կարևոր դոնորներ, վերջիններիս զինամթերքի և գերզարգացած տեխնոլոգիաների առաջատար ներկրողներ: Նրանք նավթի և գազի առաջատար արտահանողներն են և անմիջականորեն ազդում են համաշխարհային շուկայում դրանց գների ձևավորման վրա, ինչպես նաև նավթային գործոնը դարձրել են իրական զենք' տարբեր ճգնաժամային իրավիճակներում: Երկար տարիներ շարունակ տարածաշրջանում տարբեր ուժային կենտրոնների գոյությունը անկայունության պատճառ է հանդիսացել, իսկ 1990-1991թթ. իրաքաքուվեյթյան կոնֆլիկտից հետո Պարսից ծոցի տարածաշրջանը դարձավ ԱՄՆ-ի ռազմաքաղաքական ներկայության կենտրոն:

1981թ. ստեղծվեց Ծոցի Արաբական Երկրների Համագործակցության Խորհուրդը, որի կազմի մեջ մտան այս տարածաշրջանից վեց արաբական նավթ արդյունահանող միապետություններ' Սաուդյան Արաբիա, Քուվեյթ, Օման, Կատար, Բահրեյն և ԱՄԷ: Ըստ պաշտոնական փաստաթղթերի՝ ԾԵՀԽ ստեղծման նպատակն էր այս միապետությունների տնտեսական ինտեգրումը, արագ մոդեռնիզացումը, նավթային միասնական քաղաքականությունը: Սակայն դրա ստեղծման իրական դրդապատճառը այս երկրների անվտանգության ապահովումն էր և տարածաշրջանի ուժային կենտրոններին հակակշիռ ստեղծելը: Հասկանալու համար, թե որոնք են այն շարժառիթները, որոնց պատճառով ստեղծվեց այս խորհուրդը և այն մտավ ԱՄՆ կենսական նշանակության տարածքների մեջ: Հայացք նետենք այդ ժամանակաշրջանին:

1970-1980-ական թթ. Ծոցի տարածաշրջանում գոյություն ունեին երկու ուժային կենտրոններ' Իրաքը և Իրանը, իսկ արաբական միապետությունները ամրապնդում էին իրենց նոր ձեռք բերած անկախությունը, փորձում էին ձևավորել ազգային և նավթային քաղաքականություն: Վերը նշված երկու երկրներն էլ ունեին տարածքային վիճահարույց խնդիրներ արաբական վեցնյակի հետ և միաժամանակ ձգտում էին արաբական միապետություններին գցել իրենց ազդեցության գոտու մեջ: Նրանք համեմատած ԾԵՀԽ խիտ բնակեցված էին, ունեին հզոր բանակ, զարգացած տնտեսություն և նավթադոլլարների բավականին բարձր եկամուտ:

Պետք է նկատի ունենալ, որ դեռևս երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին Մերձավոր և Միջին Արևելքում ԱՄՆ-ի ամբողջ քաղաքականությունն ուղղված էր վերջինիս տնտեսական, քաղաքական և ռազմավարական դիրքերի ընդլայնմանն ու ամրապնդմանը: ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը այս ստրատեգիական գոտու նկատմամբ պայմանավորված էր մի շարք դրդապատճառներով և տարածաշրջանի երկրների շահերի բախումով: Դրդապատճառներից են ԱՄՆ-ԽՍՀՄ դիմակայությունը համաշխարհային քաղաքականության գրեթե բոլոր ոլորտներում, այդ թվում նաև Պ. Ծոցի տարածաշրջանում, ԱՄՆ ձգտում էր հսկողություն ունենալ տեղական պետական ռեժիմների վրա և նրանց հավատարիմ վիճակում պահել ԱՄՆ-ի համար, մուտք ունենալ ԾԵՀԽ նավթային պաշարներին, որոնք կազմում են նավթի համաշխարհային պաշարներից 43,9 %, իսկ գազը' 15,5%: Բացի այդ Ծոցի համագործակցության խորհուրդը նկատելիորեն ազդում է Մերձավոր Արևելքի քաղաքական իրավիճակի վրա, համարյա թե ոչ մի որոշում չի կայացվում առանց Ս. Արաբիայի մասնակցության, որը համագործակցության խորհրդի ամենաազդեցիկ և հարուստ երկիրն է: Ս. Արաբիայում են գտնվում Մեքքան և Մադինան, ուր ամեն տարի մուսուլմանները հաջ են կատարում: ԾԵՀԽ-ն մուսուլմանական աշխարհի կարևոր մասնիկն է: Այս վերջին հանգամանքը ԱՄՆ-ի համար մեծ նշանակություն ուներ, քանի որ ԾԵՀԽ-ի հետ սերտ դաշնակցային հարաբերությունների մեջ մտնելով՝ ԱՄՆ անշուշտ ձգտում էր արաբաիսրայելական հարցը լուծել հնարավորինս հօգուտ Իսրայելի' ստանալով ՍԱ և ամբողջ ԾԵՀԽ համաձայնությունն ու աջակցությունը:

1968թ. Մեծ Բրիտանիայի կողմից ընդունվեց Սուեզից դեպի արևելք ընկած տարածքից զորքերի դուրս բերման մասին որոշումը: Սա հանդիսացավ ԱՄՆ-ի գործունեության ակտիվացման առաջին խթանը, վերջինս հայտարարեց էներգապաշարների հսկողության և անվտանգության պահպանման անհրաժեշտության մասին: 1980թ. ԱՄՆ նախագահ Կարտերը հայտարարեց, որ Պ. Ծոցի տարածաշրջանը մտնում է «ԱՄՆ-ի և նրա ատլանտյան դաշնակիցների կենսական նշանակության շահերի» մեջ' իր նավթային և բնական գազի պաշարներով: Հենրի Քիսսինջերը իր «Դիվանագիտութուն» գրքում գրում է. «ԱՄՆ և այլ զարգացած ժողովրդավարական պետությունները ծայրաստիճան շահագրգռված են, որ Պ. Ծոցի տարածաշրջանում չգերիշխեն այնպիսի ռեժիմներ, որոնց նպատակները թշնամական են մեզ: Զարգացած երկրների տնտեսությունը կախված է Պարսից ծոցի տարածաշրջանի էներգառեսուրսների մատակարարումից»: Այս տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի դիրքերին մեծ վնաս հասցրեց 1979 թ. Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, այն լիովին խարխլեց ԱՄՆ դիրքերը, որը զրկվեց իր հուսալի դաշնակից շահական Իրանից, իսկ Իրաքը' Սադամ Հուսեյնի վարչակարգով ԽՍՀՄ-ի հետ սերտ հարաբերությունների մեջ էր:

Հաշվի առնելով այս երկու պետությունների դիրքորոշումը, բացառելով այստեղ իր ներկայության իսպառ վերացումը և միաժամանակ կախվածության մեջ գտնվելով ծոցի արաբական երկրների նավթից' ԱՄՆ իր քաղաքական վեկտորը աստիճանաբար ուղղեց դեպի Սաուդյան Արաբիա, իսկ 1981թ. ԾԵՀԽ կազմավորումից հետո դա տարածվեց նաև մնացած արաբական միապետությունների վրա:

ԱՄՆ-ի հետ համագործակցելը անհրաժեշտ էր նաև ԾԵՀԽ երկրներին, որոնց 80-90-ական թթ. արտաքին քաղաքականության գլխավոր նպատակներից էր Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Իրաքի Հանրապետության դեմ ռազմական գերազանցություն ձեռք բերելը: Դրան հասնելու համար ծոցի արաբական միապետությունները ձգտում էին հենվել Արևմուտքի երկրների' մասնավորապես ԱՄՆ-ի վրա, և կարելի է ասել, որ դա ԾԵՀԽ-ի երկարաժամկետ ռազմավարությունն էր:

ԱՄՆ-ի և արաբական վեցնյակի կողմից միմյանց կարևորման գործընթացում կարևորվում են Ծոցի տարածաշրջանում տեղ գտած չորս շղթայական իրադարձություններ. 1979թ. Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, 1981թ. ԾԵՀԽ ստեղծումը, 1980-1988թթ. Իրան–իրաքյան պատերազմը և 1990-1991թթ. Իրաք-քուվեյթյան պատերազմը: Հատկապես վերջին իրադարձությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ տարածաշրջանի հետագա իրավիճակի վրա:

ԾԵՀԽ-ի համար մեծ սպառնալիք հանդիսացավ 1990թ. օգոստոսի 1-ին սկսված Իրաքի ագրեսիան Քուվեյթի դեմ: Մինչև ծոցի երկրորդ պատերազմի ավարտը կամ դրա նախանշանները, ԾԵՀԽ-ի երկրները գտնվում էին սարսափի և անկարողության մեջ: Ս. Հուսեյնը չէր թաքցնում, որ ինքը չի բավարարվի միայն Քուվեյթի գրավումով: Նա սպառնում էր Ծոցի արաբական միապետություններից ԱՄԷ-ին, ՍԱ-ին, Բահրեյնին և Կատարին: ԾԵՀԽ երկրները գիտակցում էին, որ միայն սեփական ուժերով անհնար է հասնել ռազմական հաջողության Իրաքի դեմ: Արևմտյան պետությունները' ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ միջամտեցին այս կոնֆլիկտին և, 1991թ. հունվարի 16-17 Քուվեյթի, Սաուդյան Արաբիայի և ԱՄՆ-ի ղեկավարությունների կողմից ընդունվեց համատեղ որոշում «խնդիրը ռազմական ուղիով լուծելու» մասին: 1991թ. հունվարի 17-ին սկսվեց «Փոթորիկն անապատում» ռազմական օպերացիան, որտեղ բացի ԱՄՆ-ի,ԾԵՀԽ զորքերից կային նաև արաբական մի շարք երկրների, ՆԱՏՕ–ի բազմազգ զորամիավորումներ: 1991թ. փետրվարի 28-ին Ծոցի երկրորդ պատեարզմն ավարտվեց:

1990-91թթ. Քուվեյթի դեմ Իրաքի ագրեսիայի հետևանքով ստեղծված քաղաքական իրողությունը և պատերազմական գործողությունները նորագույն պատմության մեջ մտել են որպես Ծոցի երկրորդ պատերազմ (Gulf War II)' առաջինը համարելով 1980-88թթ. Իրանա-իրաքյան պատերազմը: Ծոցի երկրորդ պատերազմը բացառիկ նշանակություն ուներ ԱՄՆ-ի համար, դրա շնորհիվ Սադամ Հուսեյնի վարչակարգը լիովին ճնշվեց, այն թույլ տվեց ԱՄՆ իրականացնել 1998, 2003 թթ. ռազմական ծրագիրը և Իրաքը դարձնել սեփական ազդեցության և ռազմական ներկայության կենտրոն: Պետք է նշել, որ քուվեյթյան ճգնաժամի ընթացքում ԱՄՆ վարում էր բավականին նուրբ քաղաքական խաղ: Այսպես՝ ԱՄՆ Իսրայելին չմտցրեց Իրաքի դեմ ռազմական կոալիցիայի մեջ, քանի որ հասկանում էին դրա գաղափարական վտանգը. այդ դեպքում դժվար կլիներ համակրանք և համաձայնություն առաջացնել ԱՄՆ-ի և Ս. Արաբիա-Քուվեյթի միջև: Միաժամանակ ԱՄՆ ձգտում էր ամեն գնով պահպանել Ծոցի տարածաշրջանում իր առաջատար դաշնակցի դիրքերը, ինչը նրան հաջողվեց:

Ամփոփելով կարելի է ասել, որ 90-ական թթ. Պարսից ծոցի տարածաշրջանում տեղի ունեցավ ազդեցության կենտրոնների փոփոխություն. թուլացան երկու խոշոր երկրների' Իրանի և Իրաքի պոտենցիալները: Իրաքը զրկվեց իր նախկին հզորությունից, իսկ Իրանը այնքան էր թուլացել իրանաիրաքյան պատերազմից, որ այդ ժամանակ նշանակալի վտանգ չէր ներկայացնում ԾԵՀԽ-ի համար: Իրաքի Հանրապետության վրա դրված միջազգային ծանր սանկցիաները երաշխավորում էին Ծոցի արաբական միապետությունների անվտանգությունը, ինչը ԾԵՀԽ գլխավոր նպատակն էր: Հենց այդ պատճառով էլ ԾԵՀԽ չեզոք և համախոհ դիրքորոշում գրավեց Իրաքի հանդեպ ԱՄՆ-ի սանկցիաների կիրառման հարցում: Հենց այդ սանկցիաները ազդեցիկ խթան հանդիսացան ԾԵՀԽ երկրների ռազմական և տնտեսական պոտենցիալի զարգացման համար:

Այս պատերազմը խորացրեց և ուժեղացրեց Ծոցի արաբական միապետությունների զինամթերքի մրցարշավը. միայն 1992թ. ԾԵՀԽ 157 մլրդ դոլլարի սպառազինություն էին գնել արևմտյան երկրներից: Չնայած 1990-1991թթ. Քուվեյթյան ճգնաժամից ԾԵՀԽ-ի կրած դժվարություններին, հսկայական ֆինանսական և մարդկային կորուստներին, վերջինիս արտաքին քաղաքական դիրքերը ուժեղացան ամբողջ Մերձավոր և Միջին Արևելքում և Ծոցի արաբական միապետությունների դինաստիաները դարձան էլ ավելի անձեռնմխելի: Դրա հետ մեկտեղ պատերազմը ցույց տվեց, թե ինչ մեծ շարժիչ ուժ է նավթը արևմտյան երկրների և գլխավորապես ԱՄՆ-ի համար. ԱՄՆ չի թողնի ԾԵՀԽ-ին ճգնաժամային իրավիճակում, երբ վտանգված են նրանց նավթահանքերը:

Գնահատելով Ծոցի պատերազմի հետևանքները, ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ընդհանուր ամբողջական տեսադաշտից, մեծ հետաքրքրություն է առաջ բերում Ծոցի արաբական միապետություններում շրջանառվող տեսակետը, որ «տեղական երկրների միակ փրկիչն Արևմուտքն է, և առաջին հերթին ԱՄՆ»: ԾԵՀԽ' Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ դարձավ ԱՄՆ-ի առաջատար դաշնակից, հանդես գալով ԱՄն-ի համար որպես միջնորդ և նրա շահերի երաշխավորող տարածաշրջանում:


Նյութը պատրաստեց՝ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ուսանողուհի Նանե Ենգոյան
Քաղաքական մշակույթի բացակայություն...

Արդեն վաղուց հայկական իրականության մեջ «քաղաքականություն» բառն ուղղակիորեն չի արտացոլում այն սահմանումները, որոնցով առաջնորդվում է ժամանակակից աշխարհը: Արդեն վաղուց մեր երկիրը դասվում է 3-րդ աշխարհի պետությունների շարքին, ինչը բավականին ցավալի է, մասնավորապես, նոր սերնդի համար: «Քաղաքականություն» բառը մեր երկրում ավելի շատ և հիմնականում ասոցացվում է այս կամ այն մականունավոր պաշտոնյայի «գործունեության», ոչ արդար ճանապարհով աստղաբաշխական գումարներ կուտակած կիսաքրեական կամ քրեական տարրերի և նմանատիպ այլ բացասական երևույթների հետ: Հասարակության սերուցքը հանդիսացող և քիչ թե շատ կրթված երիտասարդները «քաղաքականություն» բառը լսելով միանգամից ետ են վանվում և նրանց փոխարեն քաղաքականությամբ են զբաղվում «սաքուլիկներն» ու տարբեր տեսակի «ուսանողական զորամիավորումները»: «Քաղաքական» կոչվող դաշտում թևավոր խոսք է դարձել «Քաղաքականությամբ զբաղվելու համար շատ խելք պետք չէ» նախադասությունը, որն ի դեպ, հնչել է այն մարդու շուրթերից, որը ներկայումս հանդիսանում է մեր երկրի գլխավոր պաշտոնյաներից մեկը:

Հայ քաղաքական իրականությունն ընդհանրացնելու կամ իրավիճակին կարճ գնահատական տալու համար ընդամենը հարկավոր է արձանագրել, որ մեր երկրում այսօր բացակայում է քաղաքական մշակույթը կամ ուղղակիորեն գերակշռում է քաղաքական հակամշակույթը: Այդ իսկ պատճառով ինձ համար արդեն վաղուց զարմանալի չէ, որ Հանրապետականն ու Դաշնակցությունն «ազգային» գաղափարախոսության կրողներ են, զարմանալի չէ, որ Բարգավաճն ու Օրինացը «ազատական» են, մյուսները կիսասոցիալիստական ու սոցիալիստական են և, հետևավաբար, քաղաքական գաղափարախոսությունների մասին խոսելը ևս ավելորդ է:

Այս մարդկանց համար ՀՀ-ն մի տարածք է, որտեղ նրանք բոլորն էլ անխտիր զբաղված են «ձեռնարկատիրականաքաղաքական» գործունեությամբ, որն ամբողջությամբ պայմանավորված է մեկ այլ երկրի շահերը սպասարկելով: ՀՀ քաղաքացիների և այսօրվա համակարգի միջև առաջացած անջրպետը գնալով ավելի ու ավելի է խորանում ինչի արդյունքում մեր երկրի բնակիչների մեծամասնության համար ազգային ինքնագիտակցությունը հավասարվում է ՌԴ քաղաքացիություն ստանալու և այդ երկրում ստրուկի կարգավիճակով ապրելու հետ:

Քաղաքագիտորեն քաղաքական մշակույթը, քաղաքացիական կամ քաղաքական գիտակցությունը, տվյալ պետության քաղաքացիների քաղաքական վարքագիծը և քաղաքական գաղափարախոսությունների առկայությունն ու կիրառելիությունը փոխկապակցված են: Հարկ եմ համարում նաև անդրադառնալ քաղաքագիտության տեսության մեջ «Քաղաքական Մշակույթի» ամենադասական սահմանումներից մեկին, ինչից հետո ընթերցողի համար ավելի հիմնավոր կլինի հոդվածի բովանդակությունը. «Քաղաքական մշակույթը պատմականորեն ձևավորված և հարաբերականորեն կայուն քաղաքական գիտելիքների, գնահատականների և վարքագծի մոդելների, ինչպես նաև քաղաքական հարաբերությունները կարգավորող արժեքների և նորմերի ամբողջությունն է»:

Այս սահմանումը հայկական իրականության հետ համադրելիս բավականին անհարմար իրավիճակում ենք հայտնվում: Պատմականորեն ձևավորված և հարաբերականորեն կայուն քաղաքական գիտելիքներից բխող քաղաքական գործընթացներ մեր երկրում չկան, հակառակը՝ ըստ երկրի գլխավոր պաշտոնատար անձանցից մեկի քաղաքականության մեջ գիտելիքներն այդքան էլ չեն խրախուսվում: Քաղաքական հարաբերությունները կարգավորող արժեքների և նորմերի մասին խոսելը հատկապես անիմաստ է, այդ ամենը պարզելու համար ընդամենը հարկավոր է ուսումնասիրել վերջին տասնամյակում դաշտում գործող ուժերից մի քանիսի քաղաքական գործունեության հետագիծը և վերջ:

Երկրի քաղաքական համակարգը ձևավորող այս կարևորագույն բաղադրիչների ակնհայտ բացակայության պայմաններում մեր երկրի ապագան, մեղմ ասած, մշուշոտ է: Նմանատիպ իրավիճակում ինձ համար բացարձակապես զարմանալի չէ հայկական քաղաքական իրողությունների արատավոր բնույթն ու երկրի բնակչության քաղաքական իներտությունը: Ես արդեն վաղուց որևէ տրամաբանություն չեմ փնտրում այս կամ այն քաղաքական ուժի կողմից ծավալած գործունեության մեջ:

Եվս մի մեջբերում. «Քաղաքական մշակույթի ձևավորման և զարգացման կարևորագույն գործոնը քաղաքական գիտելիքն է»: Քաղաքական գիտելիքների ծավալը, խորությունը, ընկալելիությունը և ճշտգրտությունը, վերջին հաշվով, պայմանավորում են քաղաքական գիտակցությունը և քաղաքական վարքագիծը: Քաղաքական մշակույթի նյութականացված արտահայտությունն են հանդիսանում քաղաքական ինստիտուտները, քաղաքական վարչակարգը, որոնք էլ իրենց հերթին քաղաքական գիտակցության միջոցով առնչվում են քաղաքական գաղափարախոսության հետ: Այսքանից հետո ակնհայտ է դառնում քաղաքական հակամշակույթը քաղաքական մշակույթի վերածելու, կամ առհասարակ քաղաքական մշակույթ ձևավորելու համար անհրաժեշտ քայլերի հաջորդականությունը, որի իրականացման կարևորագույն նախապայմանն է քաղաքական սերնդափոխությունը: Այն անհատները, ովքեր այսօր համարվում են քաղաքական դաշտի այս կամ այն սեկտորի գլխավոր գործող անձինք արդեն վաղուց սպառել են իրենց: Այդ անհատները մսխել են հասարակության վստահության պաշարները, բոլորով միասին նպաստել են արտագաղթին և այդպես շարունակ: Նախորդ նախադասությունը, բնականաբար, չի նշանակում, որ այդ անհատների «հրամանատարության» տակ գործող երիտասարդները փայլում են իրենց գիտելիքներով և, բնականաբար, ես մեր երկրում քաղաքական մշակույթի ձևավորումը տարբեր սեկտորների «սաքուլիկների» հետ չեմ կապում, բայց առանց այդ մարդկանց հեռանալու ուղղակի անհնարին է դաշտը մաքրել հենց այդ նույն «սաքուլիկներից» :

Հ.Գ. Քաղաքական մշակույթի ձևավորման և դրա զարգացման համար հարկավոր պայմանների ստեղծումը կախված է յուրաքանչյուրիցս: Դեռևս ՀՀ-ում բնակվող գիտակից երիտասարդներից և հասարակական ակտիվություն ցուցաբերող բազմաթիվ միավորներից շատերն ունակ են ձևավորել այն պայմանները, որոնք անհաժեշտ են վերոգրյալի ձևավորման և զարգացման համար և իմ խորին համոզմամբ մենք վաղ թե ուշ ունենալու ենք Ինքնիշխան և զարգացող Հայաստան:


Նարեկ Սամսոնյան

Անվտանգություն, թե՞ պետականության կորուստ...

Վերջերս հաճախակի ենք ականատես լինում մասնագիտական մակարդակում արված տարատեսակ վերլուծությունների, որոնցում արծարծվող թիվ 1 թեման ՀՀ անվտանգության համակարգն է: Ավելի պարզ ասած, բազմաթիվ վերլուծաբաններ լծվել են ՌԴ կողմից մեզ պարտադրված «անվտանգության» համակարգի «լեգիտիմացման» գործընթացին: Կասկածի տակ չառնելով վերոնշյալ անհատների մասնագիտական ունակությունները՝ ցանկանում եմ սույն հոդվածով մի քանի դիտարկումներ անել:

Ռուսական անվտանգության համակարգի «անխուսափելիությունը» փորձում են քողարկել պետության զարգացմամբ և հանրության ֆիզիկական գոյատևումն ապահովելու անհրաժեշտությամբ, և այս երկու կարևորագույն եզրույթների ապահովումը պայմանավորում են հենց ներկայիս անվտանգության համակարգով: Այս ձևակերպման հեղինակները բավականին անկեղծ են իրենց պնդումներում: Ոչ մասնագիտական հարթության մեջ այս բանավեճը բավականին սնանկ է ստացվում և ուղեկցվում է երկուստեք մեղադրանքներով և հասնում մինչև անձնական վիրավորանքների: Այլ է բանավեճը մասնագիտական հարթության մեջ, երբ «գործը» հասնում է քաղաքագիտական վերլուծություններին: Այստեղ ռուսական անվտանգության համակարգի կողմնակիցների շրջանում ակնհայտ է դառնում նրանց պատկերացումները պետության հիմնական գործառույթների մասին, որոնք բացարձակապես չեն բխում անկախական պատկերացումներից:

Այսպիսով, այս մարդիկ պետության հիմնական գործառույթները թվարկելիս «մոռանում» են նշել դեռևս մ.թ.ա. քաղաքական մտածողների կողմից առաջ քաշված պետության հիմնական գործառույթներից, թերևս, ամենակարևորը՝ ինքնիշխանության գործառույթը: Ցանկացած պետություն, որը հիմնված է հասարակական դաշինքի վրա պարտավոր է կատարել մի քանի կարևոր գործառույթ:

Պետությունը պետք է կարողանա ապահովել՝

  1. Իր ԻՆՔՆԻՇԽԱԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
  2. Իր քաղաքացիների անվտանգությունը
  3. Իր քաղաքացիների զարգացման հնարավորությունը

Բնականաբար, տարբեր տեսաբաններ տարբեր գործառույթներ են առաջ քաշում, բայց հիմնականում պետության համար կենսական են համարվում վերոգրյալ 3 գործառույթները: Առանց ինքնիշխանության ցանկացած պետություն դադարում է գոյություն ունենալ և, հետևաբար, արդեն կասկածի տակ է առնվում մյուս՝ երկու գործառույթների իրականացումը:

Այս մարդիկ իրենց վերլուծություններում անդրադառնում են պետության կողմից անվտանգության գործառույթի կատարման անհրաժեշտության մասին և տրամաբանորեն ընդգծում են, որ ցանկացած փոքր պետություն, որը գործնականում չի կարողանում ինքնուրույն ապահովել իր անվտանգությունը ստիպված է լինում մեկ ուրիշ անվտանգության երաշխիքներ տվող երկրի կամ միջազգային կազմակերպության տարատեսակ զիջումներ անելու գնով ստանալ այդ անվտանգության երաշխիքները: Մեր պարագայում անվտանգության խնդիրը լուծելն առավել ևս բարդ է, հաշվի առնելով բոլորին քաջ հայտնի արտաքին սպառնալիքները, բայց այստեղ հարց է առաջանում. արյո՞ք այնպիսի «անվտանգության» համակարգի դիմաց ինչպիսին, որ մեզ այսօր պարտադրում է Ռուսաստանը, համարժեք են մեր պետության կողմից արվող զիջումները: Արդյո՞ք անվտանգության ապահովում է նշանակում այն, որ մեր անվտանգության «երաշխավոր» պետությունը զինում է այդ նույն անվտանգությանը սպառնացող երկրին:

Պետության ինքնիշխանության համար անհրաժեշտ բոլոր ռեսուրսները զիջելով մեր երկրի հետ պատերազմի մեջ գտնվող կողմին զինող երկրին արդյո՞ք մենք ապահովում ենք մեր անվտանգությունը: Արդյո՞ք այդպիսով մենք ապահովում ենք մեր քաղաքացիների զարգացումը, թե՞ արտագաղթին ենք նպաստում: Իսկ, միգուցե, արտագաղթը սպառնալիք չէ՞ մեր երկրի անվտանգության համար: Այս նոնսենսների շղթան կարելի է անվերջ շարունակել:

ՀԱՊԿ քարտուղարը 2013 թվականին բացեիբաց հայտարարեց, որ ղարաբաղյան պատերազմի վերսկսման դեպքում ՀԱՊԿ-ը և, մասնավորապես, ՌԴ-ն որևէ ձևով չի միջամտելու ռազմական գործողություններին, նույնիսկ այն դեպքում երբ ռազմական ագրեսիան լինի ադրբեջանի կողմից: Այսքանից հետո ինչի՞ց է մեզ «պաշտպանում» կամ «պաշտպանելու» մեր ստրատեգիական գործընկեր պետությունը: Միգուցե մեզ պաշտպանելու՞ է «իրենց կարծիքներից տարբերվող կարծիքներից» կամ ժողովրդավարական պետություն կառուցելու «սպառնալիքից»: Հայստանում ՌԴ դեսպանի քաղաքական հայտարարությունները լսող խելամիտ մարդը կարող է Հայաստանը շփոթել 1930-ականների Հնդկաստանի, իսկ ՌԴ դեսպանին՝ Լորդ Իրվինի հետ, իսկ դուք եկել եք և անվտանգության մասին հեքիաթներ եք պատմում:

Մի՞թե որևէ մեկը կասկածում է, որ ռուսաստանյան պարտադրանքներն անխուսափելիորեն մեր պետականության կորստին են տանելու, եթե դեռ այդպիսին գոյություն ունի: Մի՞թե պարզ չէ, որ ներկայիս Ռուսաստանի հետ ցանկացած «Միության» մեջ լինելը սպառնում է պետության հիմնական գործառույթների իրականացմանը: Ի դեպ, վերոգրյալի մասին տարբեր հարթակներից բարձրաձայն հայտարարում է ՌԴ նախագահի օգնական Դուգինը:

Այստեղ հարկ է խոսել վերոգրյալ վերլուծաբանների ազնվության մասին: Նրանցից շատերն իրենց մասնագիտական ունակություններով չեն զիջում բազմաթիվ առաջնակարգ մասնագետների, բայց այսօր նրանց առջև դրված է մի անլուծելի խնդիր. ապացուցել մի բան, որն ընդհանրապես գոյություն չունի: Ինչևէ, ըմբռնումով եմ մոտենում նմանատիպ իրավիճակում հայտնված մարդկանց կողմից արված վերլուծություններին, բայց նաև չեմ պատրաստվում լուռ համաձայնվել այն ամբողջ մանիպուլյացիայի հետ, որը դաշտ է նետվում կոնկրետ նպատակով:

Ամփոփելով հոդվածը՝ կարելի է հստակ ընդգծել, որ այսօրվա դրությամբ ՌԴ կողմից ՀՀ-ին տրամադրվող «անվտանգությունն» իրականում հեռու է այդ բառի մասնագիտական բացատրությունից, և այն բոլոր փաստարկները, որոնք որպես այդ մտքի հիմնավորում են ներկայացվում, գլոբալ առումով, բավականին հեռու են իրականությունից: Հետևաբար կարելի է փաստել, որ հոդվածի վերևում նշված պետության հիմնական գործառույթների իրականացման մնացած կարևոր կետերը անկատար են մնում և այդպիսով մեր պետությունը փաստացի դադարում է գոյություն ունենալ: Ավելի պարզ ասած, ապավինելով Կրեմլի կողմից պարտադրված «անվտանգության» համակարգին մենք ոչ միայն չենք ապահովում մեր երկրի անվտանգությունը, այլ նաև դրա արդյունքում մեկ այլ պետությանն ենք զիջում մեր ինքնիշխանությունը, կասեցնում ենք մեր քաղաքացիների զարգացումը և, վերջապես, խթանում ենք արտագաղթը:

Նարեկ Սամսոնյան

«Մեր պատասխանը Չեմբեռլենին»...

Վերջերս որոշել էի հոդվածով անդրադառնալ ներկայումս հասարակական դաշտում գործող, քաղաքական ուժերից պոկված տարրերին և այդ տարրերի ունեցած դերակատարմանը հասարակական դաշտում տեղի ունեցող տարատեսակ միջոցառումներին: Ճիշտն ասած, վերոգրյալ հոդվածը, որը պարաստվում էի ներկայացնել ձեր դատին բացարձակապես բաղկացած էր լինելու փաստերից և զերծ էր լինելու անձնական գնահատականներից: Ցավոք սրտի, այսօր տեղի ունեցած փոքրիկ միջադեպն ինձ այլ ելք չի թողնում, քան ուղղակիորեն անդրառանալ դաշտում գործող որոշակի շերտերի կողմից կուտակված կույր ատելությանը և, ներեցեք բնորոշման համար, «փնթի» վերաբերմունքի արդյունքում սպասվելիք վտանգավոր հետևանքներին: Ինչևէ, խոստացված վերլուծական հոդվածը կլինի քիչ ավելի ուշ:

Վերջերս տեղի ունեցած մի միջոցառման ընթացքում հրապարակայնորեն կարծիք հայտնեցի հասարակական շարժումների ընթացքում տեղի ունեցող միջոցառումների ժամանակ ընտրված տեխնոլոգիաների վերաբերյալ, ինչը, բնականաբար, կառուցված էր միջազգային փորձի ուսումնասիրությունների և մասնագիտական մոտեցումների վրա: Բազմիցս հիմնավորված կերպով ներկայացրել եմ իմ կարծիքն առ այն, որ այսօր ինչպես քաղաքական այնպես էլ հասրարակական դաշտում քիչ չեն այսպես ասած՝ «գործից չհասկացող», նախկինում տարբեր քաղաքական ուժերի շահերը սպասարկած, ցանկացած գործընթացում իրավիճակն ապակայունացնող և արկածախնդիր «անհատները»:

«Անհատների» այս տեսակը հասրակական դաշտում աչքի է ընկնում չհիմնավորված ագրեսիվ պահվածքով, ինչն էլ իր հերթին բերում է տարատեսակ բացասական հետևանքների և ինչի պատճառով այսօր հասարակական լայն կոնսոլիդացիայի մասին խոսելն ուղղակիորեն անիմաստ զբաղմունք է:

Ժամանակին տարբեր կայքերում և հեռուստաընկերություններում լրագրողական կարիերա արած, այնուհետև մի շարք հակահիգիենիկ կայքերում տարբեր անգիր արված տեքստեր արտասանած, կամ մեռելածին քաղաքական ուժերի կողմից տարբեր պաշտոնների համար թեկնածուներ առաջադրված ու ձախողված հակահասարակական տարրերն այսօր բարոյականության և մարդկային բարձր արժեքների քարոզով են զբաղված: Չնայած նրան, որ արդեն վաղուց հայկական իրականությունը լի է պարադոքսալ իրավիճակներով, այնուամենայնիվ, այս տեսակի մարդկանց ներկայությունն ավելի ու ավելի է տորպեդահարում քաղաքական և հասարակական մտքի առաջընթացը:

Ես որպես անհատ ցանկացած պարագայում իմ կարծիքներն արտահայտելիս փորձում եմ լինել մաքսիմալ կոռեկտ և դիմացինիս ասված խոսքը լսել մինչև վերջ անկախ նրանից, թե որքանով եմ կիսում դիմացինիս կարծիքը: Երբեք չեմ փորձում բանավիճել այնպիսի մարդկանց հետ, ովքեր իրենց ողջ գործունեության ընթացքում աչքի են ընկել ոչ սկզբունքային և կիսագրագետ դրսևորումներով: Առհասարակ անտեսում եմ հուզականության արդյունքում ծնված, կամ արդեն տարիքն առած, բայց չինքնահաստատված անհատների կողմից արված ցանկացած գնահատական կամ ոչ ադեկվատ մոտեցում և կոչ եմ անում նմանատիպ հակումներ ունեցող անձանց զերծ մնալ իմ հասցեին և իմ ետևից հնչեցվող տարատեսակ ծիծաղելի և ցածրակարգ նախադասություններից:

Որպես «Քաղաքացիական Գիտակցություն» Հասարակական Կազմակերպության Խորհրդի նախագահ ցանկանում եմ նախազգուշացնել այդ մարգինալ և կասկածելի քաղաքական և լրագրողական կարիերա ունեցած կիսագրագետներին, որ ցանկացած նմանատիպ դրսևորում՝ ուղղված կազմակերպության անդամներից որևէ մեկին ստանալու է արժանի և մի քանի անգամ ավելի ծանր հետևանքների հանգեցնող պատասխան: Այո, մենք դաշտում գործում ենք մեծ թիմով, ունենք մասնագիտական հիմնավորումներ ունեցող և շատ կոնկրետ կարծիքներ և գաղափարներ, որոնք կյանքի ենք կոչել և շարունակելու ենք իրականացնել անկախ նրանից, թե ում դուրն է գալիս և ում դուրը չի գալիս: Ի տարբերություն ոմանց՝ մենք երբեք որևէ դեղին մամուլի էջերում տարատեսակ ծիծաղելի հայտարարություններով կամ տեքստերով հանդես չենք եկել ոչ նախկինում և ոչ էլ հիմա: Ի տարբերություն ոմանց՝ մենք դաշտում պատահականությունների և դեֆիցիտի արդյունքում չէ, որ ունենք մեր ուրույն տեղը և հավատացնում եմ բոլորին, որ շատերն իրենց անցած անցյալով և առկա ներկայով ամենամեծ ցանկության դեպքում անգամ չեն կարող իրենց չհիմնավորված կարծիքները ճշմարտության տեղ ներկայացնել:

Հ.Գ. Մարդկային գործունեության ցանկացած ոլորտում հուզականությունն ու նեղացվածությունը երբեք լավ խորհրդականներ չեն: Այնպես, որ հետևությունները թողնում եմ ձեզ, իսկ ես միշտ ըմբռնումով եմ մոտեցել չբավարարված մարդկանց: Մնացեք բարյավ...

Նարեկ Սամսոնյան

Գաղափարական սնանկություն...

ՀՀ–ում արդեն տասնամյակից ավել է, որ քաղաքական փոփոխություններն ի սպառ բացակայում են։ Սկսած 1995 թվականից մեր երկրում ցանկացած համապետական ընտրություններում հաղթող են ճանաչվել գործող իշխանությունների կողմից առաջադրված թեկնածուներն ու կուսակցություները կամ կուսակցական դաշինքները (միակ բացառությունը, կրկին վերապահումներով, կարելի է համարել «Միասնություն դաշինք»–ի հաղթանակը խորհրդարանական ընտրություններում)։ 95–ի խորհրադարանական ընտրություններից սկսած ՀՀ քաղաքացիների մի ստվար զանգված բողոքել է ընտրությունների արդյունքներից և, մեծ մասամբ, այդ արդյունքները հասարակության զգալի մասի կողմից համարվել են համատարած կեղծիքների հետևանք։

Տեղափոխվելով մեր օրեր' երկրի հասարակական կյանքում պետք է արձանագրել բազմաթիվ դրական տեղաշարժեր, որոնք, ցավոք սրտի, որևէ կերպ չեն առնչվում քաղաքական մտքի զարգացվածության հետ։ Քաղաքացիական հատվածում ահռելի առաջընթաց է նկատվում, ինչը արտահայտվում է տարատեսակ քաղաքացիական շարժումների և նախաձեռնությունների տեսքով, բայց, ի հեճուկս վերոգրյալի, ՀՀ–ում բացակայում են քաղաքական փոփոխությունները, ինչը շատերի կարծիքով քաղաքական դաշտի ձախողման կամ գաղափարազուրկ գործունեության հետևանք է հանդիսանում։

Մեր երկրում այսօր քաղաքական ընդդիմություն փաստացի գոյություն չունի։ Նախկինում որպես քաղաքական ընդդիմություն հանդես եկող ուժերը ներկայումս իրենց իսկ ձևակերպմամբ վերածվել են «ոչ իշխանական» ուժերի, ամեն կերպ խուսափում են օգտագործել «ընդդիմադիր» եզրույթը, մի քանի տարի առաջ իշխանական կոալիցիայում եղած և տարբեր օրինագծերի կողմ քվեարկած քաղաքական ուժն այսօր ամեն կերպ պայքարում է իր իսկ կողմից ժամանակին հավանության արժանացրած օրինագծի Դ!ԵՄ և արդյունքում դեռևս շարունակում է իր գործունեությունը քաղաքական դաշտում։ ՀՀ ԱԺ–ն վերածվել է դասական ՈւՀԱ–ի, ԱԺ նիստերի ժամանակ պատգամավորները և կառավարության անդամները միմյանց «Չաթլախ» են անվանում, հենց ԱԺ նիստերի դահլիճում հայհոյում են իգական սեռի ներկայացուցիչ լրագրողներին։ Գրեթե բոլոր պետական պաշտոնյաներն ու կուսակցությունների առաջնորդները հանրությանը հայտնի են իրենց մականուններով և այդպես շարունակ։ Այնպիսի մթնոլորտ է ձևավորվել երկրում, որ բոլոր հարցերը լուծվում են քրեական աշխարհին հայտնի օրենքներով։ Քաղաքական X ուժին սպասարկող «դեղին» մամուլը մեղադրում է մեկ այլ «դեղին» մամուլի քաղաքական Y ուժին սպասարկելու մեջ։ Իսկ հասարակական կամ քաղաքական գործունեությամբ զբաղվող այն անհատները, ովքեր փորձում են արտահայտել այնպիսի կարծիք, որը դուրս է այս կամ այն մեռելածին կուսակցության տեսակետների տրամաբանությունից միանգամից պիտակավորվում են այդ ուժերին սպասարկող «դեղին» մամուլներից որևիցե մեկի կողմից։ Գեբելսյան քարոզչությամբ առաջնորդվող «ԶԼՄ»–ն մեղադրում է մեկ այլ «ԶԼՄ»–ի գեբելսյան քարոզչությամբ զբաղվելու մեջ։ ԱԺ խորհրդարանական խմբակցություններից մեկի ղեկավարը տվյալ խմբակցության ճեպազրույցների ժամին արտահայտում է «իր անձնական» կարծիքն ինչ–որ խնդրի վերաբերյալ, որը հետագայում պարզվում է կապ չունի իր ներկայացրած խմբակցության կարծիքի հետ և այս երևույթը քաղաքական «ԲԱՌԱԴԻՈւԹՅՈւՆ» որակվելու փոխարեն ներկայացվում է որպես «ներկուսակցական ժողովրդավարություն»։ Այս պայմաններում խոսել քաղաքական միասնական օրակարգի ձևավորման մասին ուղղակի անիմաստ զբաղմունք է։

Այսօրվա հայաստանյան քաղաքական դաշտն ունակ չէ որևէ դրական փոփոխություն իրականացնել։ Ցանկացած փոփոխության կոչ կամ գործողություն լի է անորոշությամբ։ Վերջին տասնամյակում տեղի ունեցած յուրաքանչյուր համապետական ընտրություն ունեցել է բավականին բուռն հետընտրական զարգացումներ, սակայն արդյունքում որևէ էական փոփոխություն տեղի չի ունեցել։ Այս ամենի պատճառները թաքնված են գաղափարազուրկ քաղաքական ուժերի ֆունկցիոնալ թերարժեքության մեջ։ Չկա որևէ հստակություն գործողությունների հաջորդականության, առաջ քաշված պահանջների և դրանց իրականացման միջոցների մեջ։ Ամեն ինչ գուշակության մակարդակի վրա է։ Պահանջում են X պաշտոնյայի հրաժարականը և միայն սահմանափակվում են այդ պահանջով։ Չկա ոչ մի խոսք այդ պաշտոնյային հավանական փոխարինողի մասին, չկա ոչ մի այլընտրանքային ծրագիր, որը կարելի կլինի ներկայացնել ժողովրդի դատին և կարժանանա հանրության որոշակի շերտի աջակցությանը։ Այսպիսի պայմաններում իշխանափոխության մասին խոսելն ուղղակի ֆանտազիայի ժանրից է։ Իշխանափոխությունը հարցի լուծում չէ այն պարագայում, երբ չկա իշխանությանը հավակնող այնպիսի ուժ կամ անհատ, որը կկարողանա շահել ժողովրդի վստահությունը։ Իշխանափոխությունը հարցի լուծում չէ այն պարագայում, երբ չկա հետագա ժողովրդավարական համակարգի ստեղծման նախադրյալներ կամ պատկերացումներ։ Ցանկացած բռնապետության տապալում դեռ երկրի ժողովրդավարացման մասին չի խոսում։

Բռնապետության տապալումը կամ իշխանափոխությունը տվյալ երկրի ժողովրդավարացման ճանապարհին առաջին և ամենահեշտ գործողությունն է։ Ավելի կարևոր է բռնապետության տապալման արդյունքում իշխանության եկող քաղաքական ուժի էությունն ու երկրի ժողովրդավարացմանը նպաստելու ֆունկցիոնալ ունակությունները։

Ւ վերջո պատմության մեջ քիչ չեն այն դեպքերը, երբ մի բռնապետին տապալելուց հետո իշխանության գլուխ է եկել մեկ ուրիշ՝ ավելի դաժան բռնապետ։ Իսկ ինչ մնում է՝ «թեկուզ պոլի փեդ մենակ թե ժողովրդի ընտրյալ» տարբերակով առաջնորդվող, Հռոմի Պապից ավելի կաթոլիկ երևալու հայտ ներկայացրած մարդկանց, ապա մի փոքրիկ դիտարկում. Ադոլֆ Հիտլերը «պոլի փեդ» չէր և իշխանության էր եկել բավականին ժողովրդավարական սկզբունքով, նրա իշխանավարության հետևանքներն իր մաշկի վրա զգաց ողջ երկրագունդը։



Նարեկ Սամսոնյան


«Քաղաքական, թե՞ քաղաքացիական». կեղծ դիսկուրս...
Վերջերս հայ հասարակության ակտիվ շրջանակներում (քաղաքացիական նախաձեռնություններ, կուսակցական գործիչներ) ինտենսիվ քննարկումներ են ընթանում շարժումների՝ քաղաքացիական, թե քաղաքական բնույթի ճշմարտացիության կամ արդյունավետության մասին։ Ի սկզբանե այս դիսկուրսը կեղծ բնույթ ունի և ուղղակիորեն քննարկման օրակարգում է պահվում բացառապես քաղաքական կուսակցությունների թելադրանքով։ Ի դեպ, այս հարցադրումը շահարկվում է թե՛ իշխանական, թե՛ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչների կողմից։ Բնականաբար, երկու կողմերն էլ փորձում են հարցադրումը ծառայեցնել իրենց նեղ կուսակցական շահերին։ Իշխանական հատվածը փորձում է տարբեր ձևերով «ապացուցել», որ «քաղաքացիական նախաձեռնություններն ու շարժումները այնքան ժամանակ են մնում քաղաքացիական, քանի դեռ չեն պահանջում որևէ իշխանավորի հրաժարականը»։ Վերոնշյալ ձևակերպումների հետ համաձայնվելու պարագայում քաղաքացիական շարժումներին այլ բան չի մնա անելու, քան կոնկրետ հարցեր լուծելու փոխարեն պարզապես կատարել փողոցային ընդդիմությանը կամ քաղաքական ուժին անվնաս փոխարինողի դերը, որի պարագայում ցանկացած բովանդակային պահանջներ ունեցող շարժում միանգամից կվերածվի մարդկանց մարգինալ խմբի։

Քաղաքական ճամբարի մյուս՝ ընդդիմադիր, կամ ինչպես իրենք են իրենց անվանում՝ «ոչ իշխանական» հատվածի հռետորաբանությունը այս դիսկուրսում տրամագծորեն հակառակն է և այս դեպքում էլ այն բխում է միայն ու միայն իրենց նեղ կուսակցական շահերից։ «Ոչ իշխանականներն» էլ փորձում են քաղաքացիական հանրությանը կերակրել մեկ այլ անտրամաբանական ձևակերպմամբ. այն է՝ «ցանկացած շարժում քաղաքական պետք է լինի, որպեսզի էական արդյունքներ գրանցի»։ Առաջին հայացքից այս կոչը իրենից ոչ մի հետին նպատակ չենթադրող կոչ է երևում, և քաղաքագիտական կրթություն ունեցող ցանկացած անհատի հնարավորություն է ընձեռում առանց վարանելու բովանդակային քննարկում ծավալել տվյալ մեկնաբանության ճշմարտացիության շուրջ, սակայն հերիք է ընդամենը այդ մարդկանց հետ սկսել բովանդակային քննարկման ակնկալիքով քննարկումն ու համոզվել՝ «չէ պարոնայք դուք արժանի եք նման իշխանությունների հետ նույն հարթության վրա լինելուն»։ «Ոչ իշխանականները» այս կեղծ դիսկուրսի ընթացքում նույնքան սնանկ են, որքան իրենց քաղաքական հակառակորդները։ Այս մարդիկ էլ, ի հակադրություն իշխանությունների կողմից բերված մեկնաբանությունների, ասում են, թե ցանկացած շարժում, որի կարգախոսի մեջ չկա «հանցավոր ռեժիմի հեռացման պահանջը», դատապարտված է ձախողման, ինչն էլ անուղղակի ձևով ենթադրում է իրենց կողմից առաջ քաշված օրակարգի պարտադրում։

Ավելի պարզ ասած իշխանական թևը ասում է. «ինչ ուզում եք արեք, միայն մեզ մի ասեք հեռացեք», իսկ «ոչ իշխանականներն» ասում են՝ «ասեք, որ էս իշխանությունները հանցավոր են, «քխ»են, օգնեք իշխանափոխություն անենք, հետո ուզում եք մեզ կասեք վատն ենք»։ Այս երևույթը գալիս է ապացուցելու այն ԱՆՇՐՋԵԼԻ իրողությունը, որ քաղաքական դաշտը, ըստ էության, սպառել է իրեն և քաղաքական դաշտում անհրաժեշտ են արմատական համակարգային փոփոխություններ։ Քաղաքացիական դաշտի ակտիվությունը և նույնիսկ քաղաքական օրակարգերի ձևավորման մեջ նրանց դոմինանտությունը գալիս են փաստելու այն անշրջելի իրողությունը, որ ՀՀ գիտակից քաղաքացին այլևս ապավինում է միայն իր սեփական ուժերին, ինչն էլ վաղ թե ուշ հանգեցնելու է՝ միատարր քաղաքական դաշտի փոխարինմանը երիտասարդ և ինքնավստահ քաղաքական դաշտով։ Վերջիվերջո ֆորմալ առումով քաղաքացիական ցանկացած հասուն շարժման վերափոխումը քաղաքական ուժի այդքան էլ բարդ գործընթաց չէ, իսկ հայկական իրականության պարագայում առկա խնդիրների լուծման միակ հնարավոր տարբերակը հենց դա է։

Հ.Գ. Վերջում կցանկանամ բոլոր տեսակի քաղաքական ուժերին հիշեցնել 21–րդ դարի նախաշեմին Սերբիայում ստեղծված իրավիճակը, որտեղ քաղաքական ուժերը իրենց տեղը զիջեցին քաղաքացիական շարժմանը և շարժվեցին այդ շարժման թելադրած օրակարգով։

Նարեկ Սամսոնյան
Ֆիսկի Համալսարանի ուսանողական շարժում...

Խաղաղ Անհնազանդություն

20-րդ դարի 2րդ կեսին ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած քաղաքացիական շարժումը, որը ղեկավարվում էր Մարտին Լյութեր Քինգի կողմից, շատերին է հայտնի: Այդ շարժումը պատկանում էր Խաղաղ անհնազանդության պայքարի տեսակին, որոնց մեկնարկը տրվել էր 20-րդ դարի առաջին կեսին, հնդիկ Մահաթմա Գանդիի կողմից:

Այսօր որոշեցի հնարավորինս հանգամանալից անդրադառնալ, Մարտին Քինգի կողմից ղեկավարված ընդհանուր շարժման մասնիկը հանդիսացող, ուսանողական շարժմանը: Հայկական իրականությունը այսօր լեցուն է տարատեսակ ուսանողական և Խաղաղ Անհնազանդություն անունը ստացած շարժումներով, որոնք իրականում տրամագծորեն տարբերվում են, իրենց իսկ ընտրած անվանման մեկնաբանությունից: Ինչևէ, փորձենք այսօր պատմական էքսկուրսի ձևով անդրադառնալ նախորդ դարում տեղի ունեցած ուսանողական շարժումներից մեկին:

1960-ական թվականներին, Ամերիակայի Նեշվիլ քաղաքում գտնվող Ֆիսկի համլսարանը սևամորթների համար նախատեսված միակ առաջնակարգ ԲՈՒՀ-ն էր, որտեղ սևամորթները զերծ էին մնում տարատեսակ ռասսայական խտրականության դրսևորումների հետ բախվելուց, բայց քաղաքում նրանք անընդհատ բախվում էին ռասսայական խտրականության բազմաթիվ դեպքերի: Այդ ժամանակահատվածում ԱՄՆ-ի տարբեր հատվածներում սևամորթների նկատմամբ՝ մնացած քաղաքացիների կողմից, տեղի էին ունենում տարատեսակ բռնություններ: ԱՄՆ-ում այդ տարիներին գոյություն ուներ ռասսայական խտրականություն, որը համաշխարհային պատմության մեջ առավել հայտնի է Սեգրիգացիա տերմինով: Այդ ժամանակ Նեշվիլի հասարակական բոլոր վայրերում Սեգրիգացիան վառ արտահայտված բնույթ էր կրում: Այս քաղաքը երկու ռասսաների քաղաք էր համարվում, բայց սևամորթների և սպիտակամորթների միջև որևէ շփում գոյություն չուներ՝ ոչ՛ համալսարաններում, ոչ՛ դպրոցներում, ոչ փողոցներում, ոչ՛ աշխատանքի վայրերում, ոչ՛ եկեղեցում: Նեշվիլը բացարձակ Սեգրիգացված քաղաք էր համարվում, բայց շատերին դա գոհացնում էր և նրանք ոչինչ չէին էլ ցանկանում փոխել:

Նեշվիլի Ֆիսկի համալսարանի ուսանողները տեղյակ էին, որ ԱՄՆ-ում գոյություն ունեն մարդիկ, ովքեր պայքարում են ընդդեմ Սեգրիգացիայի' ամբողջովին խաղաղ միջոցներով և նրանք որոշում են միանալ այդ շարժմանը ու սկսել իրենց պայքարը հանուն հավասարության և մարդու իրավունքների հաստատման: Համալսարաններում և դպրոցներում դասախոսները ուսանողներին ներկայացնում էին ԱՄՆ-ի Անկախության Հռչակագիրը, օրենքները և իրավունքները, Սահմանադրությունը, սակայն, իրական կյանքում նրանք անընդհատ բախվում էին լիովին ուրիշ իրավիճակի հետ: ՈՒսանողների պայքարելու ցանկությանը շուտով արձագանքում է Օհայոյի համալսարանի հոգևորական, մեթոդաբան Ջեյմս Լոուսենը և ուսանողներին հնարավորություն է ընձեռում նախապատրաստվել և մասնակցել Սեգրիգացիայի դեմ ծավալվող համընդանուր շարժմանը: Լոուսենը 30 ամյա, բավականին հանգիստ խառնվածքով մարդ էր: նա 3 տարի անցկացրել էր Հնդկաստանում և ուսանել էր Մահաթմա Գանդիի՝ Խաղաղ Անհնազանդության շարժման առանձնահատկությունները: Լոուսենը, Մարտին Լյութեր Քինգի գործողություններից ոգևորված, սկսեց պլանավորել ուսանողական նոր շարժումը: Ֆիսկի համալսարանից ոչ հեռու գտնվող փոքրիկ եկեղեցում Լոուսենը սկսեց ուսանողների հետ անցկացնել երեկոյան պարապմունքներ «Խաղաղ Անհնազանդության շարժման հմտություններ» թեմայով: Լոուսենը պարապմունքները սկսում է գլխավոր նպատակը սահմանելուց և այդ նպատակն է լինում' «Վերջ դնել Նեշվիլում արմատացած Սեգրիգացիային»: Այս պարապմունքներին սկզբնական շրջանում մասնակցում էին միայն սևամորթ ուսանողներ: Ուսանողներից շատերը, հենց սկզբից, պարզապես անհնարին էին համարում Խաղաղ և օրինական միջոցներով առարկայական արդյունքներ գրանցելը, քանի որ այն իրականությունը, որում նրանք ապրում էին ուղղակի թույլ չեր տալիս դա պատկերացնել: Ուսանողներից շատերը հետագայում խոստովանում էին, որ այդ պարապմունքներին հաճախելու նրանց միակ շարժառիթը դասընթացները անցկացնելու ոճն էր: Լոուսենը ուսանողներին բացատրեց Սեգրիգացիայի դեմ կազմակերպվելիք շարժման մանրամասները: Նրա կողմից առաջ քաշված հիմնական պահանջը ուսանողներին կայանում էր Խաղաղ Անհնազանդության շարժման մարտավարության և կանոնների սերտման և պահպանման մեջ: Լոուսենը իր դասախոսությունները սկսեց Խաղաղ Անհնազանդության նշանակության բացատրությունից: Նա ուսանողներին ներկայացրեց Խաղաղ Անհնազանդության Քրիստոնեական ծագումնաբանությունը, մեթոդիկան, շարժման ընթացքում մեթոդիկայից ընդհանրապես չշեղվելու անհրաժեշտությունը: Դասընթացների ընթացքում կոնկրետ դեպքեր էին քննարկվում և մեկնաբանվում: Լոուսենը անընդհատ շեշտում էր Գանդիի հայտնի միտքը. «Մենք գտնվում ենք հավերժական փնտրտուքի մեջ»:

«Եթե ձեզ ապտակում են, հարկավոր է ընդհամենը առանց աչքերը թարթելու նայել ապտակողի աչքերի մեջ, դա նրա վրա ավելի մեծ ազդեցություն կգործի, քան նույն ձևով, կամ ավելի վատով նրան պատասխանելը»: Ցավոք սրտի Խաղաղ Անհնազանդությունը շատերի կողմից ընկալվում է մեկ այտին ապտակելու դեպքում մյուսը պարզելով և բացի դրանից ոչինչ չանելով: Իրականում դա լիովին հակառակ ազդեցությունն է ունենում ապտակողի վրա, այդպիսով դու հարվածում ես նրան, բայց այդ հարվածը կատարում ես այլ զենքով: Խաղաղ Անհնազանդության կողմնակիցներին նախ և առաջ հարկավոր է հակառակորդի նկատմամբ բարոյական հաղթանակ տանելը, այս շարժման ձևը պահանջում է ահռելի ջանքեր, այն ամենադաժան կռվից ավելի ջանքեր է պահանջում: Խաղաղ Անհնազանդության հիմնական սկզբունքները ներկայացնելուց հետո Լոուսենը անցնում է խնդիրների սահմանմանը և որպես առաջին և հիմնական խնդիր է ձևակերպվում քաղաքի կենտրոնում գտնվող ռեստորանների ապասեգրիգացումը և դա համարվում էր Մահաթմա Գանդիի կողմից ստեղծված խաղաղ Անհնազանդության տեսության կիրառման առաջին փուլը՝ «Գտնել, վեր հանել և ուսումնասիրել խնդիրը, ընտրել թիրախները և կենտրոնանալ դրանց լուծման վրա»: Ակցիաների կատարմանը անցնելուն ուսանողները պատրաստվում են մի քանի ամսվա ընթացքում: Սկզբանական շրջանում սերտելով շարժման տեսական մասը ուսանողները սկսում են գործնական պարապմունքները: Շարժումը հաջողելու համար ուսանողները պետք է պատրաստ լինեին բարոյական և ֆիզիկական վիրավորանքներին և ոչ մի կերպ չտրվեին փախչելու, կամ համարժեք գործողություն կատարելու գայթակղությանը: Չի կարելի ակցիաների համար փողոց դուրս բերել չկազմակերպված և ցանկացած գործողության պատրաստ 20-ից 25 հոգու, հարկավոր է ունենալ համակարգված աշխատող և կարգուկանոնին խստորեն հետևող անձնակազմ: Խաղաղ Անհնազանդության շարժման ամենակարևոր կետերից մեկը կարգուկանոնն է, որի անհրաժեշտությունը ցավոք սրտի քչերի կողմից է ընկալվում: Այսպիսի շարժումներում կարևոր են պարապմունքները, գործողությունների ճշտգրիտ կատարումը և հնարավորինս շատ նոր մարդկանց ներգրավվումը: Վերոնշյալ միջոցները նմանատիպ պայքարը վերածում են լայնածավալ շարժման, որը աչքի է ընկնում իր կազմակերպվածությամբ, կարգապահությամբ և նպատակասլացությամբ, ինչին անհնար է հասնել ինքնակազմակերպման, կամ ոչ համակարգված լինելու պայմաններում: Այսպիսով ուսանողները իրենց առաջին նստացույցային ակցիայի համար ընտրում են շաբաթ օրը: Ուսանողները լավ գիտեին, թե իրենց ինչպիսի փորձություններ են սպասվում, քանի որ նրանք արդեն բավականին երկար ժամանակ պատրաստվել էին դրան: Առաջին ակցիան անցկացվում է ռեստորաններից մեկում. ուսանողները 20 հոգանոց խմբով մտնում են ռեստորան, իմանալով, որ իրենց կարող են նույնիսկ ձերբակալել, և պարզապես առանց ոչինչ անելու նստում են նստարաններին և ուտելիք են պահանջում: Շուտով ուսանողների խմբին է մոտենում մատուցողներից մեկը և հայտարարում, որ ռեստորանի սեփականատերը նրան արգելել է Նեգրերին սպասարկել  և միանգամից «հասարակական անվտանգության նկատառումներից ելնելով» փակում են ռեստորանը, բայց ուսանողները մնում են նստած՝ զբաղվելով ընթերցանությամբ և տնային աշխատանքներով: Այդ օրը որևէ արտառոց դեպք չի գրանցվում, ակտիվիստները բռնության չեն ենթրկավում: Հաջորդ օրը տարբեր պարբերականների էջերում տեղ է գտնում ուսանողության կողմից իրականացված ակցիան: Այս ամենի արձագանքները հասարակության շրջանում զայրույթ են առաջացնում, բոլոր ռեստորանատերերին արգելում են սևամորթներին սպասարկել: Առաջին փորձից մեկ շաբաթ անց ուսանողները կրկին վերադառնում են: Նրանց՝ ռեստորաններում հայտնվելը հետաքրքրասիրություն, ջղայնություն և սպառնալիքների տարափ է առաջացնում, բայց որևէ ձերբակալություն տեղի չի ունենում: Սպիտակամորթները վտսհ էին, որ այս ակցիաները շուտով դադարելու են և որևէ արդյունք չեն գրանցելու: 1960 թվականի փետրվարի 27-ին դասընթացները շարունակվում են և շարժման մասնակիցների թիվը այնքան է աճում, որ ուսանողները կարողանում են միևնույն ժամանակ 6 ռեստորանում ակցիա իրականացնել: Շարունակվող ակցիաները նույն խաղաղ և համակարգված բնույթն էին կրում: Այս անգամ ուսանողներին զգուշացվել էր հնարավոր ծեծկռտուքի սանձազերծման և դրան հաջորդող ձերբակալությունների հավանականության մասին և այդ ամենը հաղթահարելու պատրաստակամությամբ ուսանողները դուրս են գալիս փողոց: Ակցիային մասնակցող ուսանողները բաժանված էին մի քանի խմբի: Նրանց մեջ կային ուսանողներ, ովքեր վերահսկող գործառույթ էին իրականացնում և կողքից դիտորդի դերում էին, կային նաև հնարավոր ձերբակալության դեպքում իրենց ընկերների տեղը զբաղեցնելու պատրաստակամություն ունեցող ուսանողների խմբեր: Այս ակցիայի ժամանակ մթնոլորտը ավելի քան շիկացած էր: Ուսանողները նույն ձևով զբաղեցրել էին իրենց տեղերը ռեստորանում, բայց այս անգամ նրանք պարզապես դաժան ծեծի ենթարկվեցին սպիտակամորթների կողմից: Ինչպես և սպասվում էր քաղաքային Ոստիկանությունը առաջին 20 րոպեների ընթացքում չմիջամտեցին այդ անմարդկային գործողություններին, իսկ 20 րոպե անց նրանք պարզապես ձերբակալեցին ուսանողներին և տարան ոստիկանական բաժանմունք: Ոստիկանների զարմանքին չափ ու սահման չկար, երբ ճանապարհին նրանց զեկուցեցին, որ բոլոր ռեստորաններից բերման ենթարկված ուսանողներին փոխարինելու էին եկել այլ խմբեր: Այսպես ողջ օրվա ընթացքում ուսնողները մեկը մյուսին փոխարինելով, պարզապես կաթվածահար արեցին քաղաքաի ողջ անցուդարձը, այդ ողջ ընթացքում չխախտելով օրենքի տառը այն դեպքում, երբ իրենց դաժան ծեծի և ծաղրուծանակի էին ենթարկում: Հաջորդ օրը ոստիկանությունը հանդես եկավ պաշտոնական հայտարարությամբ, որտեղ նշվում էր ուսանողներին բերման ենթրկելու պատճառները: Պատճառաբանությունը մասնավորապես պայմանավորված էր ուսանողների կողմից ոստիկանների «օրինական» պահանջներին չենթարկվելով:  Այդ օրերին բանտերը լցված էին հարյուրավոր սևամորթ և սպիտակամորթ ուսանողներով: Ուսանողները նշում էին, որ իրենք առաջնորդվում էին հստակ փիլիսոփայությամբ, որը կոչվում էր Խաղաղ Անհնազանդություն: Խաղաղ Անհնազադության ուժը ավելի զորեղ էր, քան ոստիկանական մահակների, դատախազների ու ողջ ոստիկանական ու իշխանական համակարգի ուժը: Ուսանողների ցանկությունը, տանջվելու և համբերատար լինելու պատրաստակամությունը ուղղակիորեն ոչնչացնում էր հակառակորդի ողջ ուժը: Ուսանողները բանտերում հայտնվելը համարում էին իրենց հաղթանակը, լրագրողները այդ օրերին արդեն գիտակցում էին, որ համազգային նշանակության իրադարձություն են լուսաբանում: Շարժմանը մասնակցող ուսանողները գիտակցում էին, որ իրենք պատմություն են կերտում: Ձերբակալություններին հաջորդած երկուշաբթի օրը ուսանողները Ոստիկանությունում սկզբունքորեն հրաժարվում են գրավի դիմաց ազատ արձակվելու առաջարկից, ինչի արդյունքում Ոստիկանական բաժանմունքի մոտակայքում են հավքվում հազարավոր քաղաքացիներ: Քաղաքի ողջ սևամորթ հասարակությունը ներգրավվում է շարժման մեջ և սկսվում է զանգվածային դրամահավաքն ու հանրահավաքները ի պաշտպանություն ձերբակալված ուսանողների: Վարձվում են քաղաքի լավագույն փաստաբանները, որպեսզի դատարաններում պաշտպանեն ուսանողների իրավունքները: Մարդիկ չէին կարողանում հավատալ, որ այդ երիտասարդները, ովքեր որևէ ձևով օրենքը չեն խախտել հայտնվել են բանտերում և մի քանի օրվա ընթացքում սևամորթ հանրությունը մոբիլիզացվեց և ուսանողների սկսած շարժումը հրդեհի նման տարածվեց ողջ քաղաքով: Միչև շարժման մասնակիցները սպասում են քաղաքային իշխանությունների արձագանքին, Քաղաքապետը հանդիպում է լրագրողների հետ և հայտարարում, որ ցանկացած օրինախախտ պետք է պատժվի, այդպիսով կանգնելով հաստատությունների սեփականատերերի կողքին, այն դեպքում, երբ ուսանողները տառացիորեն որևէ օրենք չէին խախտել: Քաղաքապետի այս հայտարարությունից առաջ և հետո ուսանողներին ծեծի ենթարկած և ոչ մի խուլիգան չձերբակալվեց:

Թե՛ քաղաքային իշխանությունները, թե՛ ոստիկանությունը չէր սպասում նմանատիպ ընթացք ունեցող շարժման սկզբնավորմանը: Նրանք կարծում էին, որ ձերբակալություններից հետո ամեն ինչ կավարտվի, սակայն խաղաղ անհնազանդությունը այլ բան է ենթադրում: Ձերբակալություններից մեկ շաբաթ անց ոչինչ չփոխվեց: Ցանկացած ուսանողական ակցիային հետևում էին նորանոր ձերբակալություններ: Այդ ընթացքում Նեշվիլի ուսանողական շարժումը համազգային հռչակ է ձեռք բերում, Լոուսենի կողմից անցկացված սեմինարներին արդեն մասնակցում են ռեկորդային թվով ուսանողներ: Սեմինարների անցկացման համար նոր, ավելի մեծ, տարածք է վարձակալվում: Խաղաղ Անհնազանդության հիմնական սկզբունքներից մեկը քարոզելու և իրազեկելու միջոցով շարժման շարքերում հնարավորինս շատ մարդկանց ներգրավվածությունը ապահովելն է և այդ սկզբունքին հետևելով շարժման ղեկավարները դիմում են բոլորին ու շատ շուտով շարժման մեջ են ներգրավվում նաև մեծ քանակությամբ սպիտակամորթ քաղաքացիներ: Սկսվում է առարկայական փոփոխությունների շրջանը: Շարունակվող նստացույցերին գումարվում է նաև քաղաքաի կենտրոնում գտնվող առևտրի կենտրոնի բոյկոտը, որին մասնակցում են ավելի մեծ թվով մարդիկ: Ուսանողները կոչ են անում քաղաքացիներին չօգտվել այնպիսի հաստատության մատուցած ծառայություններից, որտեղ կիրառվում է ռասսայական խտրականությունը: Շատ կարճ ժամանակահատվածում ողջ սևամորթ բնակչությունը բոյկոտում է քաղաքաի կենտրոնի առևտրի կենտրոնները: Սեգրիգացիայի կողմնակից սպիտակամորթները վախենում են քաղաքի կենտրոնում հայտնվելուց և դրանով ավելի են նպաստում մասսայական բոյկոտի գաղափարին: Ըստ այդ ժամանակվա տնտեսագիտական հաշվարկների, քաղաքի կենտրոնում գտնվող շատ խանութներ կորցնում են իրենց եկամուտի 40 տոկոսը:

Այս ամենը հանգեցնում է նրան, որ քաղաքաի կենտրոնում պայթեցվում է սևամորթ ուսանողների պաշտպանությամբ զբաղվող փաստաբաններից մեկի բնակարանը: Բարեբախտաբար ոչ ոք չի տուժում: Ահաբեկչության հաջորդ օրը ուսանողները Նեշվիլի քաղաքապետին հանդիպման են հրավիրում քաղաքապետարանի բակում և քաղաքի մի ծայրից մինչև քաղաքապետարան կազմակերպում են «Լռության Երթ»: Քաղաքապետի հետ հանդիպումը հեռարձակվում է բոլոր հեռուստաընկերություններով: Հանդիպման ընթացքում ուսանողների կողմից հնչեցված մի քանի ուղիղ հարցերից հետո քաղաքապետը ընդունում է, որ հարկավոր է անհապաղ ապասեգրիգացնել քաղաքը և այդ օրվանից սկիզբ է դրվում Նեշվիլի հասարակական և այլ վայրերում սեգրիգացիայի վերացման գործընթացին:

Հ.Գ. Նեշվիլի ուսանողական շարժման հաջողության բանալին բնականաբար կայանում էր շարժման մարտավարության և ռազմավարության ճիշտ ընտրության մեջ: Իրականում այս օրինակը Խաղաղ Անհնազանդության գրանցած հաջողությունների շարքում այդքան էլ մեծ տեղ չի զբաղեցնում, բայց ներկայումս հայկական իրականության մեջ բավականին արդիական է նմանատիպ մասնավոր դեպքերի հիշատակումը: Այսօր մեր կրթական համակրագը ավեի աղետալի վիճակում է գտնվում, քան 60-ականների ամերիկյան կրթական համակարգը: Մեր ԲՈւՀ-երի ուսանողական խորհուրդները արդեն վաղուց վերածվել են կուսակցական շտաբների: ՀՀ-ում գնալով ավելի ու ավելի է հասունանում ճշմարիտ ուսանողի պահանջարկը: Այս համատեքստում մենք պարբերաբար անդրադառնալու ենք տարբեր ժամանակահատվածներում, տարբեր երկրներում տեղի ունեցած և հաջողության հասած ուսանողական շարժումների, որոնք ինչ-որ չափով կնպաստեն մեր ԲՈւՀ-ական համակարգին այդքան անհրաժեշտ' «Ուսանողի գիտակցության» ձևավորմանը:

Քաղաքացիական խաղաղ անհնազանդությունն առաջին հայացքից...

Ի՞նչ կարող է անել հասարակությունը, երբ ճնշված է:

Ֆերնանդո Մարկոս, Ավգուստո Պինոչետ, Սլոբոդան Միլոշևիչ, Բոտա. զորեղ և դաժան առաջնորդներ, որոնց մեկ ընդհանուր հատկանիշ է միավորում. նրանց բոլորի իշխանությունը ոչնչացվել է քաղաքացիական խաղաղ անհնազանդության արդյունքում: Հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս է հնարավոր նման զորեղ անհատներին զրկել իշխանությունից: Պատասխանը մեկն է՝ դա հնարավոր է այն ժամանակ, երբ քաղաքացիները ոտքի են կանգնում, համախմբվում մեկ գաղափարի շուրջ և պայքարում այդ ռեպրեսիվ իշխանության դեմ: Դա կոչվում է քաղաքացիական խաղաղ անհնազանդություն, որին մասնակցում են խաղաղ բնակիչները՝ պայքարելու հանուն ռեպրեսիվ իշխանության տապալման: Այս խաղաղ անհնազանդությունների հաջող ավարտի համար միայն մարդկային հոծ բազմությունը բավարար չէ, հարկավոր է համակարգային մոտեցում, քանի որ այն չի կարող հաջողվել հանպատրաստի իրականացնելու դեպքում: Այս պայքարի կարևորագույն և հիմնական գաղափարը բարձրացված խնդրին հնարավորինս հնչեղություն տալն է: Ցանկացած շարժման սկզբնական շրջանում ի հայտ եկող խնդիրներից են հիմնականում վախը և տվյալ իշխանությունների անպարտելիության միֆը:

Հասարակական բողոքի ակցիաները, ճիշտ է, կարող են բավականին արդյունավետ լինել, սակայն դա քաղաքացիական անհնազանդության շատ չնչին հատվածն է՝ պայքարի հարյուրավոր մեթոդներից մեկը: Երթերը և հանրահավաքները կարող են ոչ արդյունավետ լինել, եթե դրանք ճիշտ չեն կազմակերպված կամ էլ հիմնված են ինքնաբուխ լինելու կամ ինքնակազմակերպման վրա, քանի որ ոստիկանության կամ էլ անվտանգության ծառայությունների համար դժվար չէ ճնշել նման ակցիաները: Փողոց դուրս եկած մի քանի հարյուր կամ էլ մի քանի հազար մարդիկ ավտորիտար իշխանության համար բնավ վտանգ չեն կարող ներկայացնել, և փողոցային ակցիաները կարող են իրական վտանգ ներկայացնել ձեր և ձեր գաղափարակիցների համար այնքան ժամանակ, մինչև այդ բոլոր բողոքի ակցիաները համակարգված չլինեն, հակառակ դեպքում՝ հասարակական այդ ակցիաները ծիծաղի առարկա են դարձնելու ձեզ և ընդգծելու են ձեր ձեռնակած բողոքի արտահայտման ձևի ոչ արդյունավետությունը և կարճ կյանք են ունենալու: Այս ամենից խուսափելու համար հարկավոր է ընդգրկուն և ճիշտ մարտավարություն մշակել: Խաղաղ անհնազանդության լավագույն մեթոդներից են զանգվածային գործադուլները և բոյկոտները, որոնք կազմակերպված կլինեն այնպես, որ ոստիկանության կողմից արցունքաբեր գազի կիրառման, ծեծի, ձերբակալության կամ էլ հավաքված մարդկանց ցրելու ուրիշ մեթոդների վտանգ չի լինի, իսկ դա նշանակում է, որ կազմակերպված բողոքի ակցիաներին կմասնակցեն ավելի մեծ թվով գիտակից քաղաքացիներ՝ անկախ տարիքից, սեռից և զբաղվածության ոլորտից: Վառ օրինակ է, Հարավ-Աֆրիկյան հանրապետությունում ապարտեիդի դեմ պայքարող շարժման ակտիվիստների ձեռնարկած պայքարի միջոցը: Նրանք պարզապես բոյկոտեցին սպիտակամորթների բիզնեսը՝ հրաժարվելով օգտվել վերջիններիս առաջարկած ծառայություններից: Տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների նմանատիպ վարքը ո´չ հակաօրինական էր, ո´չ էլ ծեծի ենթարկվելու վտանգ էր ներկայացնում: Արդյունքում տուժում էր սպիտակամորթների բիզնեսը, որի պատճառով նրանք էլ միացան ապարտեիդի դեմ մղվող պայքարին՝ պահանջելով համակարգային փոփոխություններ:

Խաղաղ անհնազանդության ճիշտ կազմակերպման համար առաջնորդի առկայությունը պարտադիր պայման է: Հարկավոր է, սակայն, ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ միայն առաջնորդի անունը չասոցացվի այդ շարժման հետ, քանի որ այդ դեպքում շարժման շուտափույթ պարալիզացումն անխուսափելի կլինի: Հերիք է միայն ձերբակալեն առաջնորդին, որ խառնաշփոթ սկսվի: Ոստիկանությունն ու անվտանգության ծառայություններն այդ ամենի մասին լավատեղյակ լինելով՝ առաջինը փորձում են մեկուսացնել շարժման առաջնորդին: Այդ ամենից խուսափելու համար շարժման ընթացքում չպետք է ստեղծվի այնպիսի պատկեր, որ այն միայն մեկի կողմից է ղեկավարվում: Նրանք պետք է հստակ գիտակցեն, որ այդ մեկին մեկուսացնելու դեպքում կլինեն այլ անձինք, ովքեր կշարունակեն նախորդ առաջնորդի մարտավարությունը՝ շարունակելով համակարգել շարժումը: Այդ դեպքում անհնար կլինի ձերբակալել բոլոր առաջնորդներին:

Շատերը կարծում են, որ բռնությանը հարկավոր է բռնությամբ պատասխանել: Ճիշտ է՝ բռնությամբ ձեռք բերված ցանկացած բան, պետք է պաշտպանվի բռնությամբ, իսկ բռնությունը թույլերի զենքն է, ովքեր չունեն մտածելու կարողություն և բանական փաստարկներ առաջ քաշելու ունակություն: Զինված ապստամբությունը պայքարի լավագույն միջոց երբեք չի կարող լինել և այն միշտ էլ անհաջողությամբ է ավարտվելու:

Երբ հասարակությունը կորցնում է հարգանքը երկրի ղեկավարի նկատմամբ, ապա դա ավելի է մեծացնում շարժման հաղթանակի հասնելու հավանականությունը: Հումորը և քաղաքական ծաղրը, թերևս, լավագույն մեթոդներն են տվյալ ռեժիմը ծաղրի առկա և ոչ կոմպետենտ դարձնելու համար: Այս դեպքում էլ կրկին անհրաժեշտ է համակարգային մոտեցում. ձեռնակրված յուրաքանչյուր մեթոդ պետք է լավ մշակված և կազմակերպված լինի, որպեսզի հաջողության հասնի:

Հասարակական խաղաղ անհնազանդությունը բացառապես ժողովրդավարական գործընթաց է, որի հանգուցալուծումը միայն ժողովրդավարական բնույթ կարող է կրել:

Անհնար է հաղթանակի հասնել առանց համախմբման, կազմակերպվածության և պայքարի խաղաղ միջոցներին դեմ լինելով: Միշտ հարկավոր է հիշել, որ ոչ մի ղեկավար չի կարող իշխել առանց բնակչության հնազանդության, ովքեր հրաժարվում են աշխատել, հարկեր մուծել, անել այն, ինչ իրենցից պահանջվում է, և երբ անվտանգության ծառայությունները ևս հրաժարվում են ենթարկվել հրամաններին, ոչ մի ավտորիտար ղեկավար չի կարող երկար իշխանավարել:

Հ.Գ.Խաղաղ անհնազանդության այսպես կոչված «տեսության» հեղինակը հնդիկ առաջնորդ Մահաթմա Գանդին է ով 1930-ականներին ապացուցեց իր կողմից ստեղծված տեսության գործնականում կիրառելու արդյունավետությունը: 20-րդ դարը հարուստ է խաղաղ անհնազանդությամբ ուղեկցված շարժումներով, որոնցից յուրաքանչյուրը աչքի է ընկնում իր առանձնահատուկ դրսևորումներով: Այդ շարժումների ընթացքում կիրառված խաղաղ անհնազանդության տեխնոլոգիաները կիրառելի են ցանկացած տեսակի իրավիճակներում: Մենք մեր կայքում կփորձենք պարբերաբար անդրադառնալ այդպիսի շարժումներին, դրանց ընթացքում կիրառված տեխնոլոգիաներին և առհասարակ խաղաղ անհնազանդության պատմությանը: Նշեմ նաև, որ այս և մնացած բոլոր նյութերը գրելիս հեղինակները հիմնվել են առկա մասնագիտական գրականության ուսումնասիրությունների վրա:

«ՔԳ» ՀԿ Ուսումնական Ոլորտի պատասխանատու' Լուսինե Առաքելյան